Postępowanie pielęgnacyjne w trądziku
Dr n. med. Monika Kapińska-Mrowiecka

Trądzik jest schorzeniem łojotokowym, występującym jako najczęstsza dermatoza wieku młodzieńczego. Ze względu na swoje umiejscowienie, charakter wykwitów i przewlekły przebieg, a także pozostawianie szpecących blizn u części chorych, stanowi problem estetyczny i psychologiczny.

Niemal każdy młody człowiek w okresie pokwitania ma objawy trądziku, który w około 80% przypadków ma łagodny przebieg. Jednak w grupie około 20% pacjentów występują cięższe postacie zapalne z nasilonymi zmianami skórnymi. Schorzenie rzadko występuje poniżej 11. r.ż., za to ostatnio staje się problemem osób dojrzałych, a szczególnie kobiet i mężczyzn powyżej 30. r.ż.

Wystąpienie trądziku u danego chorego jest wynikiem współdziałania wielu czynników. Bierze się pod uwagę takie przyczyny jak: predyspozycja genetyczna, łojotok, nadmierne rogowacenie przewodów wyprowadzających i ujść gruczołów łojowych, rozwój flory bakteryjnej (głównie Propionibacterium acnes oraz Staphylococcus epidermidis) i grzybów drożdżopodobnych (Pityrosporum ovale). Ważną rolę odgrywają zaburzenia gospodarki hormonalnej, a także zaburzenia immunologiczne, czynniki psychologiczne i środowiskowe. Znaczną rolę w zaostrzaniu się przebiegu trądziku, szczególnie u osób dorosłych, przypisuje się stresowi psychicznemu, paleniu papierosów, stosowaniu niektórych leków lub kosmetyków. Niekorzystnie może wpływać promieniowanie słoneczne, nadmiernie wysoka temperatura otoczenia.

Najważniejszą rolę w etiopatogenezie zmian trądzikowych odgrywa zwiększona w okresie pokwitania aktywność hormonów androgenowych. Hormony te przyczyniają się do powiększenia rozmiarów gruczołów łojowych i stymulują wytwarzanie łoju o nieprawidłowym składzie. Dochodzi do nadmiernego rogowacenia przewodów wyprowadzających i ujść gruczołów łojowych i ich zaczopowania z rozszerzeniem i nagromadzeniem wydzieliny łojowej, co prowadzi do powstania typowych wykwitów trądziku niezapalnego - mikrozaskórników i zaskórników. Kolonizacja okolicy mieszka włosowego przez szczepy bakteryjne i rozwój stanu zapalnego prowadzi do powstania zapalnych zmian trądzikowych - grudek, krostek i guzków. Bakterie (P. acnes) stymulują odpowiedź immunologiczną, której zróżnicowanie daje w rezultacie różne nasilenie komponenty zapalnej, a co za tym idzie różne postacie kliniczne trądziku. Istnieje kilka postaci klinicznych trądziku, różniących się charakterem występujących wykwitów, umiejscowieniem zmian skórnych a także przebiegiem prowadzącym w części przypadków do utrwalonych zmian potrądzikowych.

W trądziku łagodnym i średnio nasilonym (trądzik zaskórnikowy i grudkowo krostkowy) współistnieją zmiany zapalne (grudki i krostki) oraz niezapalne (zaskórniki zamknięte i otwarte), a liczba guzków nie przekracza 3 na całej powierzchni twarzy. Cięższe postacie trądziku takie jak trądzik guzkowo cystowy, trądzik ropowiczy, trądzik skupiony czy też trądzik o ostrym przebiegu występują rzadziej i wymagają szczególnego leczenia. Trądzik może zajmować nie tylko twarz, ale także klatkę piersiową, plecy, okolice owłosionej skóry głowy, a w szczególnej odmianie, tzw. trądziku odwróconym, może zajmować okolice pach, pachwin, krocza i pośladków.

Leczenie

Wybór postępowania leczniczego i pielęgnacyjnego w trądziku uzależniony jest od stanu klinicznego - postaci trądziku, rodzaju dominujących wykwitów chorobowych, rozległości i umiejscowienia zmian skórnych. W lekkich postaciach o łagodnym przebiegu wystarczające jest leczenie miejscowe, ukierunkowane na podstawowe mechanizmy patogenetyczne trądziku, to znaczy: 1/ przeciwłojotokowe; 2/ zmniejszające tworzenie i wpływające na likwidację zaskórników zamkniętych i otwartych; 3/przeciwbakteryjne i 4/ przeciwzapalne. U osób z umiarkowanie nasilonymi objawami trądziku lub jego cięższymi postaciami konieczne jest włączenie leczenia systemowego, to jest ogólnoustrojowego stosowania antybiotyków, leków antyandrogenowych, leków przeciwzapalnych a także retinoidów (syntetycznych pochodnych kwasu witaminy A). Zastosowanie leczenia miejscowego i systemowego trądziku pozostaje w gestii lekarza dermatologa i powinno być jak najwcześniej zastosowane. Leczenie cięższych postaci choroby wymaga dużego doświadczenia klinicznego, ponieważ tylko konsekwentne zastosowanie skojarzonej terapii ogólnej i miejscowej pozwala na uniknięcie powikłań i złagodzenie rozwoju niekorzystnych zmian potrądzikowych - przebarwień, blizn. Stosowanie tzw. domowych metod leczenia trądziku bardzo często prowadzi do zaostrzeń zmian skórnych i niekorzystnych powikłań bakteryjnych.

Pielęgnacja

Pielęgnacja skóry w trądziku pełni bardzo ważną rolę wspomagającą leczenie, a w lekkich postaciach choroby może być postępowaniem wystarczającym w utrzymaniu dobrego stanu skóry. Skóra w trądziku ma cechy skóry łojotokowej lub mieszanej. Niektóre jej okolice (czoło i centralna część twarzy, tzw. strefa T, ramiona i okolica międzyłopatkowa pleców a także górna, przednia część klatki piersiowej) stanowią okolice łojotokowe a policzki i boczne części twarzy mogą mieć cechy skóry suchej. Szczególnie trudna jest pielęgnacja u osób obciążonych atopią, czyli genetycznie uwarunkowaną skłonnością do odczynów alergicznych, u których trądzik współistnieje z suchością skóry, skłonnej do podrażnienia.

Podobnie jak stosowane leczenie, pielęgnacja powinna być ukierunkowana na cztery podstawowe mechanizmy patogenetyczne choroby. Stosowane kosmetyki specjalne, tzw. dermokosmetyki powinny zawierać dobrane składniki aktywne o działaniu przeciwłojotokowym, złuszczającym i pobudzającym proces odnowy komórkowej (zapobiegając tworzeniu się zaskórników zamkniętych i likwidując zaskórniki otwarte); nawilżającym i łagodzącym (zapobiegającym wysuszeniu i podrażnieniu skóry) oraz matującym, zapewniającym świeży, matowy wygląd i uczucie komfortu przez cały dzień.

Pielęgnacja powinna uwzględniać następujące kierunki postępowania:

  1. Utrzymywanie czystości skóry trądzikowej
    Należy zmywać skórę usuwając nadmiar łoju, złuszczony naskórek, pot i codzienny makijaż stosując bardzo delikatne preparaty specjalnie dostosowane do skóry trądzikowej. Są to płyny micelarne, żele i pianki lub bardzo delikatne mydła (kostki myjące) o niskim pH 5,0 7,0. Nie wskazane jest stosowanie mydeł zasadowych szczególnie podrażniających skórę, toników zawierających alkohol a także tłustych kremów. Należy pamiętać, że skóra trądzikowa szczególnie łatwo ulega podrażnieniu i zbyt energiczne działanie wysuszające może spowodować nasilenie stanu zapalnego skóry. Jeżeli stosowane jest zgodnie z zaleceniami lekarza leczenie preparatami przeciwzapalnymi z grupy retinoidów, których działanie może wywoływać zaczerwienienie i nadmierne złuszczanie i wysuszenie skóry, konieczne jest szczególnie ostrożne postępowanie. Dotyczy to także przypadków stosowania preparatów leczniczych zawierających nadtlenek benzoilu, rezorcynę lub kwas salicylowy.
  2. Nawilżanie skóry
    Skóra tłusta i trądzikowa wymaga nawilżenia. Stosowanie toników i płynów wysuszających może wywołać nadmierne wysuszenie skóry, prowadząc paradoksalnie do wzrostu wydzielania łoju, jak również do rogowacenia naskórka i zamykania ujść gruczołów łojowych. Istnieje szeroka gama preparatów nawilżających adresowanych do skóry wrażliwej, skłonnej do podrażnień. Struktura tych preparatów jest zbliżona do składu naturalnego lipidowego płaszcza ochronnego skóry. Preparaty nawilżające powinny być pozbawione emulgatorów, środków drażniących i substancji zapachowych. Znajdują zastosowanie w przypadkach nadmiernego wysuszenia skóry towarzyszącego leczeniu retinoidami, preparatami zawierającymi rezorcynę lub kwasy AHA/BHA (kwasy alfa / beta hydroksylowe), po zastosowaniu zabiegów złuszczania naskórka (peelingów).
  3. Działanie przeciwłojotokowe i przeciwzaskórnikowe
    Zwalczanie uporczywego łojotoku jest głównym celem postępowania leczniczego i pielęgnacyjnego, ponieważ nadprodukcja łoju i zmiany w jego składzie są kluczowym, chociaż nie jedynym czynnikiem w patogenezie trądziku. Łój jest mieszaniną różnych składników lipidowych (trójglicerydów, kwasów tłuszczowych, cholesterolu, estrów wosku). Doświadczenie wskazuje, że każdy preparat zmniejszający wydzielanie łoju wykazuje efekt leczniczy w trądziku. Dostępne są kremy, emulsje i roztwory zawierające w swym składzie alfa hydroksykwasy (AHA) lub beta hydroksykwasy (BHA) wywierające działanie keratolityczne (złuszczające) oraz hamujące wydzielanie łoju. Dostępne środki pielęgnacyjne zawierają niskie stężenia kwasu glikolowego, kwasu salicylowego, kwasu mlekowego, kwasu azelainowego, a także składowe o synergistycznym działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwłojotokowym (cytrynian trójetylu i linolan etylu). Bardzo dobry efekt przeciwłojotokowy, wygładzający i rozjaśniający skórę, która w trądziku bywa szorstka i o szarym zabarwieniu spowodowanym nadmiernym rogowaceniem naskórka, można uzyskać stosując eksfoliację naskórka (peeling). Peelingi oprócz złuszczania w celu rewitalizacji skóry, zaczęły być stosowane do leczenia trądziku, dzięki składnikom modyfikującym m.in. skład łoju w gruczołach łojowych i ograniczającym kolonizację bakterii P. acnes, biorących udział w rozwoju trądziku. W trądziku zaskórnikowym zalecany jest peeling z zastosowaniem kwasu salicylowego, kwasu pirogronowego, kwasy glikolowego, roztworu Jessnera. W pielęgnacji skóry łojotokowej znajdują również zastosowanie peelingi lekarskie, zawierające wyższe stężenia kwasów AHA lub BHA, które zmniejszają wydzielanie łoju, zwężają pory, oczyszczają skórę, poprawiają jej koloryt redukując przebarwienia i posiadają właściwości rewitalizujące. Wykonanie peelingu powinno być poprzedzone leczeniem przygotowującym skórę, a zabieg złuszczania stanowi uzupełnienie zastosowanej terapii. Ważne jest, aby środki chemiczne zastosowane w peelingu a także technika jego wykonania były odpowiednio dobrane do postaci trądziku tak, aby zasięg i głębokość złuszczania naskórka nie spowodowały pogorszenia leczonych zmian. Peelingi znalazły zastosowanie w redukowaniu zmian potrądzikowych, w szczególności przebarwień i blizn. Stosowanie peelingów w trądziku wymaga doświadczenia, dlatego ich wykonywanie powinno być zarezerwowane dla lekarzy. Bardzo ważne jest właściwe postępowanie pielęgnacyjne po wykonanym zabiegu, które zapobiega powstawaniu przebarwień. Konieczne jest zastosowanie ochrony przeciwsłonecznej z użyciem kremów nawilżających z filtrem przeciwko promieniowaniu UVA/UVB.
  4. Preparaty matujące skórę
    Preparaty matujące mają właściwości zmniejszające efekt nadmiernego połysku jaki cechuje skórę łojotokową. Środki te nie mają działania leczniczego ani pielęgnacyjnego, ale pozwalają na uzyskanie dobrego efektu kosmetycznego i mogą być stosowane jako podkład pod makijaż.W trądziku stosowanie makijażu korygującego niekorzystny wygląd zmienionej chorobowo skóry nie jest przeciwwskazane, jednak dobór kosmetyków ma duże znaczenie praktyczne. Pudry kryjące nierówności spowodowane zmianami skórnymi i korektory powinny być dobrane tak, aby nie utrudniać stosowanego jednocześnie leczenia trądziku. Należy pamiętać, aby w czasie wykonywania makijażu zachować podstawowe zasady higieny w celu wyeliminowania ryzyka infekcji. Gąbki do podkładów i pędzle powinny być regularnie myte i dezynfekowane, a najkorzystniejsze jest stosowanie jednorazowych aplikatorów.
  5. Mechaniczne oczyszczanie skóry
    Zabiegi mechanicznego oczyszczania skóry w trądziku powinny zostać wyeliminowane. Aktualne metody nowoczesnego leczenia różnych postaci trądziku pozwalają na uzyskanie efektu wyeliminowania zaskórników zam kniętych i otwartych. W przypadku cięższych postaci trądziku skupionego, przebiegającego z obecnością cyst i ropni wyjątkowo może być przeprowadzone oczyszczane przez lekarza z zastosowaniem odpowiednich narzędzi i środków odkażających. Niedopuszczalne jest wygniatanie zaskórników, grudek zapalnych i ropni przez pacjenta. Wszelkie działania manualne mogą prowadzić do powstania szpecących blizn, przebarwień i trudnych do zlikwidowania zmian potrądzikowych, dlatego nie powinny być stosowane. Trądzik jest schorzeniem przewlekłym i powinien zawsze być leczony i poddawany zabiegom pielęgnacyjnym pod kierunkiem lekarza.

W podsumowaniu należy podkreślić duże znaczenie właściwego postępowania pielęgnacyjnego w trądziku jako uzupełnienia leczenia. Większość dostępnych preparatów pielęgnacyjnych dla skóry trądzikowej cechuje się właściwościami pozwalającymi na oczyszczanie skóry, działanie przeciwłojotokowe, zmniejszające tworzenie się zaskórników i przeciwzapalne. Dobór właściwego preparatu uzależniony jest od postaci klinicznej trądziku i indywidualnych cech pacjenta. Zazwyczaj stosowane jest postępowanie pielęgnacyjne jako uzupełnienie leczenia miejscowego i/lub leczenia systemowego.


Dr n. med. Monika Kapińska-Mrowiecka, Oddział Dermatologii Szpital Specjalistyczny im. S. Żeromskiego w Krakowie.

Bieżący numer:

Vol.12 Nr 2 (46)
czerwiec 2017
Wydawca
Medical Publishing
House Sp. z o.o.


ul. Włodarzewska 57D/10
02-384 Warszawa
NIP: 7010011552

tel.: 22 824 02 68
e-mail: redakcja@medph.pl
Copyright Medical Publishing House Sp. z o.o. 2007
Ta strona używa plików COOKIES firm trzecich, wyłącznie do zbierania statystyk, które pomagają zrozumieć, w jaki sposób Użytkownicy Serwisu korzystają ze stron internetowych Serwisu.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.