Najczęstsze zmiany paznokciowe ich przyczyny i leczenie
Prof. dr hab. n. med. Roman Nowicki, specjalista alergolog-dermatolog

Wygląd paznokci jest odzwierciedleniem wieku pacjenta, wykonywanej pracy i ogólnego stanu zdrowia. Najczęstsze zmiany paznokciowe wywoływane są przez szeroko rozpowszechnione w naszym otoczeniu grzyby chorobotwórcze.

Grzybice płytek paznokciowych stanowią ok. 50% chorób paznokci. Liczba infekcji grzybiczych paznokci wzrasta na całym świecie, stając się poważnym problemem społecznym i epidemiologicznym. Pacjenci z grzybicą paznokci stanowią stały rezerwuar grzybów i źródło infekcji dla otoczenia oraz dla siebie samych. Infekcji niekiedy towarzyszy ból wywołany uciskiem obuwia na zdeformowany paznokieć. Grzybica paznokci może utrudniać wykonywanie czynności zawodowych, stanie, chodzenie i ćwiczenia gimnastyczne. Pacjenci skarżą się na szereg ograniczeń wynikających ze względów estetycznych, zarówno w pracy zawodowej, jak i w życiu prywatnym. Grzybica paznokci obniża jakość życia pacjentów, prowadząc do dyskomfortu, zażenowania, utraty pewności siebie, unikania kontaktów z innymi ludźmi, przygnębienia i w krańcowych przypadkach do depresji.


Rozpoznawaniem i leczeniem grzybicy paznokci zajmują się specjaliści dermatolodzy. Rozpoznawanie grzybicy paznokci przeprowadza się na podstawie badania klinicznego i mikologicznego. Grzybice powinny być brane pod uwagę we wszystkich stanach chorobowych paznokci przebiegających z pogrubieniem płytki, jej odwarstwieniem od podłoża (onycholizą), rogowaceniem podpaznokciowym, zapaleniem wału okołopaznokciowego, zmianą zabarwienia, szorstkością, kruchością, łamliwością, pobruzdowaniem i atrofią paznokci. Pominięcie badania mikologicznego w takich stanach prowadzi często do błędów terapeutycznych.

Badanie bezpośrednie stosowane jest od ponad 100 lat i w dalszym ciągu ma podstawowe znaczenie diagnostyczne. Pobrany jałowym skalpelem materiał diagnostyczny (łuski paznokcia) umieszcza się na szkiełku podstawowym i rozpuszcza 20% roztworem KOH (wodorotlenek potasu). Preparat ogląda się w mikroskopie optycznym. Badanie bezpośrednie umożliwia natychmiastowe otrzymanie wyników. Jednak dla ich potwierdzenia i identyfikacji rodzaju dermatofitów konieczna jest hodowla mikologiczna.

Hodowla mikologiczna jest najlepszą metodą potwierdzenia diagnozy grzybicy. Umożliwia ona rozpoznanie grzyba chorobotwórczego, co ma duże znaczenie epidemiologiczne, terapeutyczne, rokownicze i zapobiegawcze. Czas oczekiwania na wzrost grzybów chorobotwórczych waha się od tygodnia, w przypadku zakażeń grzybami drożdżopodobnymi, do 3 tygodni, w zakażeniach dermatofitami.

Często, bez potwierdzenia infekcji za pomocą prostego badania mikologicznego, przez wiele miesięcy pacjenci stosują drogie leki przeciwgrzybicze. Brak potwierdzenia mikologicznego jest najczęstszą przyczyną niepowodzeń terapeutycznych i narażeniem pacjenta na niepożądane działanie leków. Należy pamiętać, że charakterystyczne dla grzybicy objawy kliniczne występują także w wielu chorobach skóry (Tabela I), w chorobach genetycznych (Tabela II) i ogólnoustrojowych, a także podczas stosowania niektórych leków (Tabela III).

Tabela I.
Choroby skóry wpływające na wygląd paznokci
Łuszczyca
Wyprysk
Liszaj płaski
Choroba Dariera
Łysienie plackowate
Zespół Reitera
Pęcherzyca
Pęcherzowe oddzielanie się naskórka - postać dystroficzna
Sarkoidoza
Kiła
Brodawki zwykłe

Tabela II.
Choroby uwarunkowane genetycznie wpływające na wygląd paznokci
Choroba genetyczna Zmiany paznokciowe
Zespół paznokieć-rzepkaAtrofia, brak paznokcia, łamliwość, ścieńczenie płytek
Wrodzone zgrubienie paznokciHipertrofia paznokcia, rogowacenie podpaznokciowe
Wrodzona dyskeratoza Pogrubienie płytki, pobruzdowanie, atrofia
Choroba DarieraPodłużne czerwone i białe prążki

Oddzielanie się płytki paznokciowej - onycholiza
Oddzielenie się płytki paznokciowej od łożyska w jej części dystalnej i/lub bocznej nazywamy onycholizą. Zmiany zwykle rozpoczynają się na końcu jednego lub kilku paznokci i powiększają się dopóki nie oddzieli się 1/3 paznokcia. Obszar oddzielony jest blady ze względu na utratę odbicia światła od łożyska paznokciowego. Onycholiza stwarza przestrzeń podpaznokciową, w której mogą gromadzić się zanieczyszczenia i złuszczona keratyna, co powoduje różnorodne zabarwienie paznokcia od białego poprzez szary, żółty, brązowy do czarnego, w zależności od etiologii zmiany. Ból może pojawić się w przypadku dalszego rozciągania pod wpływem urazu lub dodatkowej czynnej infekcji. Najczęściej są to infekcje mieszane, włącznie z C. albicans i wieloma bakteriami, z których pałeczka ropy błękitnej wydaje się być najważniejsza. Jeżeli objawy utrzymują się przez kilka miesięcy łożysko paznokcia staje się ciemne i nieregularnie pogrubione.

Najczęstsze przyczyny onycholizy nabytej związanej ze środowiskiem zewnętrznym
  • Urazy: przypadkowe, zawodowe, samouszkodzenia, mieszane, zadrapanie, przytrzaśnięcie, zacięcie
  • Kontakt z środkami chemicznymi: przypadkowy, zawodowy, kosmetyki paznokciowe
  • Infekcje: bakterie, wirusy (np. brodawki, opryszczka, półpasiec), świerzb
  • Wilgoć
  • Leki

Pogrubienie paznokci
Grubość paznokci może się zwiększać u pracowników fizycznych, w wielu różnych chorobach, a także w czasie stosowania niektórych leków. Szczególną postacią pogrubienia paznokci jest szponowatość paznokci, która najczęściej dotyczy paznokci dużych palców stóp osób starszych. Wywoływana jest przeważnie urazami, ciasnym obuwiem, zaniedbaniami w obcinaniu paznokci, zaburzeniami krążenia obwodowego i chorobami dermatologicznymi.

Tabela III.
Leki wywołujące zmiany paznokciowe
przeciwmalaryczne
tetracykliny
betablokery
5-fluorouracyl (zewnętrznie)
fenotiazyny
antykoncepcyjne doustne
psoraleny
retinoidy
arsen
złoto
penicylamina
Przyczyny zapalenia wału okołopaznokciowego
  • Infekcje: wirusy, bakterie, grzyby
  • Leki: retinoidy
  • Kosmetyki
  • Urazy zawodowe
  • Choroby skóry
  • Choroby układowe
  • Inne np. ssanie palca

Zapalenie wału okołopaznokciowego
Zapalenie wału okołopaznokciowego obserwowane jest zwykle w grzybicach wywoływanych przez grzyby drożdżopodobne, rzadziej przez pleśnie chorobotwórcze. Przyczyną ostrego zapalenia są najczęściej infekcje bakteryjne. Wymagają szybkiego leczenia antybiotykami w celu zapobieżenia trwałemu uszkodzeniu paznokcia. Przewlekłe zapalenie wałów paznokciowych występuje przeważnie w obrębie rąk ciągle narażonych na wilgoć i powtarzające się urazy.

Zmiana koloru paznokcia
Kolor paznokcia zależy od przejrzystości płytki, jej przylegania do łożyska i koloru tkanek leżących pod nią. Barwnik może gromadzić się na skutek jego nadprodukcji (melanina) lub gromadzenia (hemosyderyna, miedź, leki). Kolor jest również uwarunkowany stanem naczyń skórnych i różnymi chorobami jak np. niedokrwistość lub zatrucie tlenkiem węgla.

Dystrofia paznokci
Erozja i atrofia paznokci może objawiać się ich nadmierną łamliwością, rozszczepianiem, naparstkowaniem, bruzdowaniem poprzecznym i podłużnym, szorstkością, a w krańcowych przypadkach prowadzi do całkowitego złuszczenia paznokcia.

W każdym przypadku zmian paznokciowych należy zgłosić się do specjalisty dermatologa, który po wykonaniu badań diagnostycznych zaproponuje właściwe leczenie.

Podstawy skutecznego leczenia grzybicy paznokci

  1. Prawidłowa diagnoza (badanie kliniczne i mikologiczne);
  2. Usunięcie czynników predysponujących do rozwoju infekcji;
  3. Racjonalny wybór leku;
  4. Współpraca z pacjentem;
  5. Dezynfekcja lub wymiana obuwia;
  6. Kontrola poleczeniowa.

Czynniki miejscowe Choroby skóry Czynniki ogólne Leki
  • Urazy zawodowe
  • Onychotillomania
  • Onychofagia
  • Związki chemiczne
  • Związki alkaliczne
  • Detergenty
  • Oleje
  • Rozpuszczalniki
  • Łysienie plackowate
  • Choroba Dariera
  • Wyprysk
  • Liszaj płaski
  • Liszaj pasmowaty
  • Onychomikozy
  • Łuszczyca
  • Niedokrwistość (niedobór żelaza)
  • Wyniszczenie
  • Przewlekłe choroby stawów (rąk i stóp)
    hemodializa
  • Niedoczynność i nadczynność tarczycy
  • Neuropatie
  • Osteoporoza
  • Niewydolność krążenia obwodowego
  • Skaza moczanowa
  • Ciąża
  • Niedobór witamin A, C, i B6
  • Retinoidy
  • Sole złota
  • Kaptopril
  • Diltiazem
  • Penicylamina
  • Fluorouracyl
  • Nifedypina
  • Fenylbutazon
  • Praktolol
  • Werapamil
  • Witamina A

  • Prof. dr hab. n. med. Roman Nowicki, specjalista alergolog-dermatolog,
    Katedra i Klinika Dermatologii, Wenerologii i Alergologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.

    Bieżący numer:

    Vol.12 Nr 2 (46)
    czerwiec 2017
    Wydawca
    Medical Publishing
    House Sp. z o.o.


    ul. Włodarzewska 57D/10
    02-384 Warszawa
    NIP: 7010011552

    tel.: 22 824 02 68
    e-mail: redakcja@medph.pl
    Copyright Medical Publishing House Sp. z o.o. 2007
    Ta strona używa plików COOKIES firm trzecich, wyłącznie do zbierania statystyk, które pomagają zrozumieć, w jaki sposób Użytkownicy Serwisu korzystają ze stron internetowych Serwisu.
    Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.