Nadpotliwość przyczyny i leczenie

Nadpotliwość (ang. hyperhidrosis) stanowi poważny problem medyczny, kosmetyczny oraz nierzadko psychologiczny. W znacznym stopniu wpływa na obniżenie jakości życia dotkniętych nią osób. Wprowadza w zakłopotanie, utrudnia relacje międzyludzkie. Dotyczy, według różnych doniesień, od około 0,6-1% do 2,8% populacji. Jest spowodowana obniżonym progiem pobudliwości gruczołów potowych lub nadmierną aktywnością układu współczulnego. Są dwa rodzaje gruczołów potowych: ekrynowe i apokrynowe. Nadpotliwość jest związana z nadczynnością gruczołów potowych ekrynowych, które pełnią funkcję termoregulacyjną. Gruczoły ekrynowe, w liczbie około 2 milionów, są rozproszone w obrębie skóry całego ciała, lecz szczególnie licznie występują na dłoniach i podeszwach. Głównym mediatorem ich czynności jest acetylocholina. Pot ekrynowy składa się w 99% z wody, ponadto jest bogaty w jony sodu, potasu, chloru, magnezu i wapnia. Zawiera również mocznik, mleczany, aminy biogenne, witaminy oraz metabolity niektórych leków. Gruczoły apokrynowe nie pełnią funkcji termoregulacyjnej. Zlokalizowane są przede wszystkim w dołach pachowych, w okolicy odbytu i narządów płciowych, wokół pępka oraz na brodawkach sutkowych. Ich aktywność nasila się od okresu pokwitania, pod wpływem zmian hormonalnych. Głównym mediatorem ich czynności jest adrenalina. Pot apokrynowy, poza wodą, zawiera przede wszystkim substancje organiczne: cholesterol i jego estry, trójglicerydy, kwasy tłuszczowe, skwalen, hormony androgenowe, białka, węglowodany. Za nieprzyjemny zapach potu odpowiedzialne są bakterie, rozkładające zawarte w nim substancje.

Rodzaje nadpotliwości

Ze względu na etiologię wyróżnia się nadpotliwość pierwotną i wtórną, natomiast pod względem lokalizacji - miejscową i uogólnioną.

Najczęściej spotyka się nadpotliwość pierwotną zlokalizowaną o charakterze idiopatycznym (niewiadomego pochodzenia), a problem nadmiernego pocenia dotyczy pach, dłoni i stóp oraz twarzy (przede wszystkim nosa). Spowodowana jest najczęściej bodźcami emocjonalnymi. Może również mieć charakter rodzinny. Problem nadmiernej potliwości najczęściej pojawia się w okresie dzieciństwa (60%) lub dojrzewania (30%). Objawy ulegają redukcji po 25 roku życia. Rzadko początek dolegliwości ma miejsce w wieku dojrzałym (5% przypadków), a nadpotliwość ma wówczas przeważnie charakter uogólniony.

Nadpotliwość wtórna może towarzyszyć niektórym stanom fizjologicznym, na przykład wysiłkowi fizycznemu, ciąży, a także może stanowić objaw choroby, najczęściej o podłożu endokrynologicznym (nadczynność tarczycy, guzy czynne hormonalnie, cukrzyca, hipoglikemia), neurologicznym (stany po urazie mózgu i rdzenia kręgowego, choroba Parkinsona, jamistość rdzenia), chorób infekcyjnych przebiegających z wysoką gorączką, onkologicznym (chłoniaki, białaczki), zaburzeniom lękowym, może być skutkiem zatruć (rtęcią, pestycydami,) stosowania używek (kofeina, narkotyki, alkohol) lub przyjmowaniem pewnych grup leków (antydepresyjnych, neuroleptyków, tyroksyny, cholinomimetyków).

Rozpoznanie nadpotliwości

Rozpoznanie nadpotliwości najczęściej opiera się na wywiadzie. W tym celu powstała czterostopniowa skala określająca nasilenie dolegliwości związanych z nadmierną potliwością (ang. Hyperhidrosis Disease Severity Scale, HDSS).

Do oceny ilości wydzielanego potu można posłużyć się metodą grawimetryczną, która polega na ważeniu bibułki przed i po 10 minutach od przyłożenia do badanej okolicy. Pomiar odbywa się w określonych warunkach: o tej samej porze dnia, w temperaturze 22-24°C, wilgotności względnej 40-60%.

Rozmiar powierzchni nadmiernego wydzielania potu można wyznaczyć za pomocą testu Minora (przy użyciu skrobi i jodu). Obszar nadpotliwości zabarwia się na brunatno-fioletowy kolor.

Jakie mogą być powikłania nadpotliwości?

Powikłaniem nadpotliwości mogą być potówki. Za przyczynę ich powstawania uważa się zablokowanie ujść gruczołów ekrynowych przy jednoczesnym zwiększonym poceniu. W przypadku wtórnej infekcji bakteryjnej potówek, zmiany wymagają różnicowania z zapaleniem mieszków włosowych. Innymi problemami dermatologicznymi związanymi z nadpotliwością są wtórne infekcje drożdżakowe i dermatofitowe.

Skala określająca nasilenie dolegliwości z nadmierną potliwością (HDSS, Hyperhidrosis Disease Severity Scale).
  1. Pocenie niewidoczne, nie wpływa na codzienną aktywność.
  2. Pocenie w zakresie tolerancji, tylko czasem przeszkadza w codziennej aktywności.
  3. Pocenie na granicy tolerancji, często przeszkadza w codziennej aktywności.
  4. Pocenie nietolerowane, stale przeszkadza w codziennej aktywności.

Jak leczyć nadpotliwość?

Leczenie nadpotliwości stanowi złożone zagadnienie medyczne. W przypadku nadpotliwości wtórnej podstawą jest leczenie przyczynowe. Leczenie objawowe obejmuje metody miejscowe i ogólne, nieinwazyjne i inwazyjne.

W objawowym leczeniu ogólnym stosuje się głównie leki z grupy cholinolityków. Mechanizm działania leków antycholinergicznych polega na blokowaniu wiązania acetylocholiny z receptorem muskarynowym, co powoduje zniesienie działania acetylocholiny na gruczoły wewnątrzwydzielnicze i mięśnie gładkie. Do działań niepożądanych leków antycholinergicznych należą przede wszystkim: suchość śluzówek, zaparcia, zaburzenia oddawania moczu, zaburzenia akomodacji, wzrost ciśnienia śródgałkowego (jaskra), tachykardia, hipotonia. Do powszechnie stosowanych preparatów należą: oksybutynina (5 mg 2-3 x dziennie), solifenacyna (5-10 mg 1 x dziennie), daryfenacyna (7,5-15 mg 1 x dziennie), glikopirolat (1-2 mg do 3 razy dziennie). Niekiedy wykorzystuje się również trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD), na przykład preparaty doksepiny, amitryptyliny, imipraminy, nortryptyliny oraz preparaty hydroksyzyny. Leczenie wspomagające może stanowić psychoterapia.

Do metod nieinwazyjnych w leczeniu nadpotliwości miejscowej należą antyperspiranty zawierające chlorek, chlorowodorek lub siarczan glinu, sole cyrkonu, urotropinę oraz zabiegi jontoforezy.

Miejscowe antyperspiranty mają zastosowanie w leczeniu nadpotliwości pach, dłoni i stóp oraz twarzy. Działają przez redukcję wydzielania potu, między innymi przez powodowanie atrofii komórek sekrecyjnych gruczołów ekrynowych. Ponadto niektóre z nich wpływają na zmniejszenie populacji bakterii oraz maskowanie przykrego zapachu potu. Najbardziej powszechne są preparaty zawierające chlorek glinu w stężeniu 10-30%. Działanie bakteriostatyczne mają zawarty w antyperspirantach triklosan, alkohol, chlorheksydyna, glicynian cynku, związki srebra. Do najczęściej spotykanych działań niepożądanych antyperspirantów należy podrażnienie skóry w miejscu aplikacji.

Jontoforeza, czyli wprowadzanie jonów do tkanek za pomocą pola elektrycznego, znajduje zastosowanie w leczeniu nadmiernej potliwości dłoni i stóp. Mechanizm działania metody polega na zaburzeniu gradientu elektrycznego kontrolującego przepływ potu w przewodach wyprowadzających gruczołów potowych. Wykorzystuje się prąd o natężeniu 15-18 mA. Najczęściej środek leczniczy stanowi woda, ale można również do tego celu wykorzystać leki antycholinergiczne, antyperspiranty czy toksynę botulinową A. Zabiegi trwające od 20 do 40 minut są powtarzane 3-4 razy w tygodniu. Poprawa następuje zazwyczaj po 5-10 zabiegach. Ten rodzaj leczenia uważany jest za bardzo efektywny, bezpieczny i tani. Przeciwwskazania stanowią: ciąża, obecność stymulatora serca lub obecność metalowych implantów ortopedycznych.

Możliwe jest również leczenie nadpotliwości metodami inwazyjnymi: śródskórnym podawaniem toksyny botulinowej, resekcją (wycięciem) gruczołów potowych dołów pachowych oraz metodą sympatektomii (odnerwienie gruczołów potowych).

Śródskórne iniekcje toksyny botulinowej stosuje się w leczeniu nadpotliwości pach, dłoni i stóp oraz twarzy. Mechanizm działania toksyny botulinowej polega na blokowaniu zależnego od wapnia uwalniania acetylocholiny z zakończeń współczulnych włókien nerwowych kontrolujących czynność ekrynowych gruczołów potowych. Powoduje to stan "chemicznego odnerwienia" gruczołów. Toksyna botulinowa dyfunduje (przemieszcza się) w promieniu około 2 cm od miejsca iniekcji. Efekt terapeutyczny uzyskany zwykle w ciągu tygodnia utrzymuje się od 3 do 14 miesięcy, a redukcja wydzielania potu wynosi około 80%. Wstrzyknięcia do skóry dłoni i stóp wymagają znieczulenia, najlepiej przewodowego znieczulenia nerwów obwodowych zaopatrujących ostrzykiwane kończyny. Do działań niepożądanych leczenia śródskórnymi iniekcjami toksyną botulinową mogą należeć utrzymujące się przez kilka tygodni zaburzenia czucia i motoryki drobnych mięśni rąk, powodujące utrudnienie wykonywania czynności wymagających precyzji.

Kolejną metodą inwazyjną w leczeniu nadpotliwości jest chirurgiczne wyłyżeczkowanie dołów pachowych z usunięciem gruczołów potowych lub zabiegi podskórnej laserowej ablacji (odparowanie tkanki) gruczołów potowych. Są to zabiegi o dużej skuteczności, uważane za bezpieczne. Powikłania leczenia zdarzają się rzadko, najczęściej są związane z powstawaniem krwiaków, zakażeniem rany pooperacyjnej, rzadziej z nieprawidłowym bliznowaceniem.

Sympatektomię, czyli odnerwienie gruczołów potowych, w odcinku piersiowym stosuje się w celu leczenia nadpotliwości dłoni i pach, w odcinku lędźwiowym - w przypadku nadmiernej potliwości stóp. Zabieg sympatektomii polega na przecięciu włókien nerwowych lub tymczasowej chemicznej blokadzie pnia współczulnego. W przypadku chemicznej blokady pnia współczulnego efekt utrzymuje się od 6 do 36 miesięcy (średnio 14,3). Do działań niepożądanych sympatektomii należą: neuralgia (nerwoból), zapalenie nerwów, zaburzenia wzwodu (w przypadku sympatektomii w odcinku lędźwiowym). U niektórych pacjentów odnerwienie jednej okolicy powoduje kompensacyjną nadmierną potliwość innych okolic ciała.

Rekomendacje dotyczące leczenia poszczególnych
rodzajów pierwotnej zlokalizowanej nadmiernej potliwości:

Pachy
  • Łagodna i umiarkowana nadpotliwość pach, 2 w skali HDSS:
    • leczenie z wyboru: antyperspiranty zawierające chlorek glinu;
    • w razie nieskuteczności iniekcje toksyny botulinowej A;
    • w razie braku odpowiedzi na dwie próby leczenia toksyną botulinową A, do rozważenia chirurgiczne usunięcie gruczołów potowych.
  • Nasilona nadpotliwość pach, 3 w skali HDSS:
    • leczenie z wyboru: antyperspiranty zawierające chlorek glinu lub/i iniekcje toksyny botulinowej A;
    • w razie nieskuteczności do rozważenia leczenie ogólne preparatami antycholinergicznymi;
    • chirurgiczna resekcja gruczołów potowych;
    • w razie braku skuteczności wszystkich wyżej wymienionych metod, do rozważenia sympatektomia.
Dłonie
  • Łagodna i umiarkowana nadpotliwość dłoni, 2 w skali HDSS:
    • leczenie z wyboru: antyperspiranty zawierające chlorek glinu;
    • leczenie drugiego rzutu: iniekcje toksyny botulinowej A lub jontoforeza;
    • w razie nieskuteczności leczenia do rozważenia preparaty chlorku glinu w połączeniu z jontoforezą lub/i leczeniem toksyną botulinową A.
  • Nasilona nadpotliwość dłoni, 3-4 w skali HDSS:
    • leczenie z wyboru: antyperspiranty zawierające chlorek glinu, jontoforeza lub iniekcje toksyny botulinowej A;
    • w razie nieskuteczności do rozważenia leczenie ogólne preparatami antycholinergicznymi;
    • w razie braku skuteczności wszystkich wymienionych metod, do rozważenia sympatektomia.
Stopy
  • Łagodna i umiarkowana nadpotliwość stóp, 2 w skali HDSS:
    • leczenie z wyboru: antyperspiranty zawierające chlorek glinu;
    • leczenie drugiego rzutu: iniekcje toksyny botulinowej A lub jontoforeza;
    • w razie nieskuteczności leczenia do rozważenia preparaty chlorku glinu w połączeniu z jontoforezą lub/i leczeniem toksyną botulinową A.
  • Nasilona nadpotliwość stóp, 3-4 w skali HDSS:
    • leczenie z wyboru: antyperspiranty zawierające chlorek glinu, jontoforeza lub iniekcje toksyny botulinowej A;
    • w razie nieskuteczności do rozważenia leczenie ogólne preparatami antycholinergicznymi.
Twarz
  • Łagodna i umiarkowana nadpotliwość twarzy, 2 w skali HDSS:
    • iniekcje toksyny botulinowej A, leczenie ogólne preparatami o działaniu antycholinergicznym lub antyperspiranty zawierające chlorek glinu.
  • Nasilona nadpotliwość twarzy, 3-4 w skali HDSS:
    • leczenie pierwszego rzutu: iniekcje toksyny botulinowej A, leczenie ogólne preparatami o działaniu antycholinergicznym lub antyperspiranty zawierające chlorek glinu;
    • sympatektomia w przypadku nieskuteczności wyżej wymienionych metod.

W przypadku nadpotliwości uogólnionej stosuje się leczenie ogólne, najczęściej lekami antycholinergicznymi.

Lek. med. Agnieszka Kardynał
Klinika Dermatologii CSK MSWiA w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Lidia Rudnicka.

Od redakcji
W aptekach dostępne są m.in.:

  1. środek leczniczy dostępny bez recepty - Antidral;
  2. antyperspiranty takie jak np. Aquaselin, Driclar, Etaksel, Etiaxil, Perspo Block, Kuracja przeciw Nadmiernemu Poceniu Vichy, Spirial Creme, Super Deo.


Bieżący numer:

Vol.12 Nr 2 (46)
czerwiec 2017
Wydawca
Medical Publishing
House Sp. z o.o.


ul. Włodarzewska 57D/10
02-384 Warszawa
NIP: 7010011552

tel.: 22 824 02 68
e-mail: redakcja@medph.pl
Copyright Medical Publishing House Sp. z o.o. 2007
Ta strona używa plików COOKIES firm trzecich, wyłącznie do zbierania statystyk, które pomagają zrozumieć, w jaki sposób Użytkownicy Serwisu korzystają ze stron internetowych Serwisu.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.